Pre 17 godina, država Srbija priznala je da su ovdašnji fakulteti i fakultetski udžbenici nepristupačni studentima sa smetnjama u razvoju. Povod je bio početak uklanjanja barijera na Filološkom fakultetu u Beogradu – postavljanja rampe za studente u kolicima, gumenih traka za orijentaciju slepih i slabovidih, a za studente sa oštećenjem sluha i aparata za lakše praćenje predavanja u velikom amfiteatru. Tada je ukazano na to da je obaveza svih institucija da se popravi položaj studenata sa invaliditetom i da je neophodno da se svi uključe u uklanjanje barijera bilo koje vrste.
U međuvremenu, usvojeni su i standardi prema kojima fakulteti koji nisu pristupačni za osobe sa invaliditetom neće moći da dobiju akreditaciju. Ali to, po svemu sudeći, nisu bili dovoljni signali da se na nivou države krene u sistemsko rešavanje mnogobrojnih problema koji otežavaju, pa čak i onemogućavaju studiranje mladima sa invaliditetom. Zato način i mera u kojoj su fakulteti Univerziteta u Beogradu prilagođeni potrebama studenata sa smetnjama u razvoju pre svega zavise od svake visokoškolske ustanove pojedinačno.
Da u tom smislu ima pozitivnih primera i pomaka, ali da i dalje kada je reč o pristupačnosti, ali i o udžbenicima i knjigama, prilagođenoj nastavi i drugim segmentima akademskog života, mnogo toga nije unapređeno, ukazano je i uoči poslednjeg Međunarodnog dana osoba sa invaliditetom u decembru 2025.
Portal Divovski koraci u toku ovog leta kontaktirao je sa većinom fakulteta Beogradskog univerziteta (kao i fakulteta u unutrašnjosti Srbije, o čemu možete više pročitati ovde) u potrazi za odgovorima kakva je trenutna situacija, želeći da saznamo koje mere i korake oni preduzimaju ili su preduzimali u godinama za nama kako bi se studentima sa smetnjama u razvoju obezbedili odgovarajući uslovi za studiranje. Naročito smo naglasili da naša tema ne uključuje šta u vezi sa tim planiraju, nego šta je već obezbeđeno.
Na upite koje smo poslali, posle višenedeljnog čekanja, odgovorilo je svega nekoliko fakulteta.
Prepoznate potrebe, ali i dalje nizak nivo prilagođenosti
Sa Matematičkog fakulteta u Beogradu za naš portal su naveli da nemaju veliki broj studenata sa invaliditetom, ali da je bez obzira na to podrška tim studentima deo njihove redovne prakse.
„Svakom studentu pristupamo individualno, nastojeći da mu izađemo u susret u skladu sa njegovim konkretnim potrebama, zbog čega se i mere podrške prilagođavaju svakom pojedinačnom slučaju”, ukazali su sa ovog fakulteta, ne navodeći koje korake konkretno preduzimaju u vezi sa tim. Uz to, istakli su da „dosledno primenjuju sve zakonom propisane mere podrške studentima iz osetljivih kategorija”.
Nešto određeniji bio je odgovor Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta u kojem se navodi da osobe sa smetnjama u razvoju, u skladu sa propisima, mogu zahtevati polaganje u uslovima prilagođenim njihovim potrebama. Što se tiče uslova i mogućnosti koje fakultet nudi studentima sa invaliditetom kada je reč o praćenju nastave, polaganju ispita, o nastavnoj opremi i sredstvima, sa Bogoslovije preciziraju da studenti pri upisu na njihov fakultet navode i posebne zahteve u vezi sa pojedinim predmetima i literaturom, a da onda predmetni nastavnici obezbeđuju materijal u potrebnoj formi i omogućuju rad sa distance ili preko određenih platformi, kao i češće konsultacije.
Njihova fakultetska biblioteka ističu, nažalost, nema odgovarajuće literature za studente sa invaliditetom, ali tu vrstu literature, dodaju, svakako obezbeđuje ili pokušava da obezbedi svaki profesor po zahtevu studenata navedenom pri upisu na fakultet.
U vezi sa pristupačnošću i dostupnošću prostorija na fakultetu, napominju da je ona delimično obezbeđena. „Ove godine bi trebalo dodatno povećati broj prostorija nakon radova koji će biti obavljeni”, najavljuju sa ovog fakulteta.
Jedna od visokoškolskih ustanova iz oblasti društvenih nauka koja se među studentima navodi kao fakultet koji je u pojedinim segmentima dobro prilagođen studentima sa smetnjama u razvoju jeste Pravni fakultet. Ovaj fakultet obezbeđuje prilagođenu literaturu studentima sa oštećenim vidom i teškoćama u učenju, a u okviru biblioteke fakulteta postoji i služba za rad sa studentima sa oštećenim vidom. Inače, što se tiče same zgrade fakulteta, iako je reč o staroj građevini, pristupačnost je na prihvatljivom nivou – fakultet ima rampu na sporednom ulazu, platformu koja omogućava studentima sa invaliditetom da dođu do prizemlja, kao i prilagođene amfiteatre.
Kao delimično arhitektonski prilagođen, studenti sa invaliditetom navode i pomenuti Filozofski fakultet, gde mogu ući na službeni ulaz, a uz to postoje i pristupne rampe.
Sa Mašinskog fakulteta u Beogradu za naš portal ukazali su na to da u pogledu studiranja osoba sa invaliditetom na njihovom fakultetu polaze od propisa poput Odluke o broju studenata za upis u prvu godinu studijskih programa i Stručnog uputstva za sprovođenje upisa u prvu godinu studijskih programa osnovnih i integrisanih studija na visokoškolskim ustanovama.
„Kada je u pitanju praktična primena navedenih normativnih rešenja i dodatnih olakšica, u zavisnosti od potreba naših studenata sa invaliditetom, fakultet se stara da prilikom polaganja prijemnog ispita prijemni ispit polažu u posebnoj za njih lakše dostupnoj prostoriji uz obezbeđen adekvatan nadzor i podršku”, naveli su u odgovoru na naše pitanje sa Mašinskog fakulteta. Ali, sa druge strane, u odgovoru nije bilo informacije u vezi sa uslovima i merama koje fakultet preduzima u toku samih studija u vezi sa praćenjem nastave i polaganjem ispita.
Kada je reč o fizičkoj pristupačnosti, kako su naveli, pristup fakultetu i kretanje kroz samu zgradu za osobe sa invaliditetom omogućen je zahvaljujući pristupnim rampama i liftovima, tako da studenti imaju pristup učionicama i amfiteatrima, kao i sanitarnim prostorijama u prizemlju i na spratovima glavne zgrade.
Što se tiče obezbeđivanja adekvatne literature i udžbenika za studente sa različitim vrstama invaliditeta, ovaj fakultet u okviru biblioteke, nažalost, ne poseduju literaturu i udžbenike koji su prilagođeni osobama sa invaliditetom.
Robot-skener u Univerzitetskoj biblioteci
Iako u svojim bibliotečkim fondovima i mnogi drugi beogradski fakulteti nemaju prilagođenu literaturu za studente sa invaliditetom, to ne znači da se na nivou Univerziteta ne preduzimaju nikakvi koraci u tom smeru. Naime, pre nešto više od deset godina, u Univerzitetskoj biblioteci „Svetozar Marković” nabavljen je robot-skener koji prenosi knjige u digitalni format, čime se slepim studentima omogućava da uče uz pomoć govornog softvera na svojim računarima.
Ipak, i dalje nisu retkost svedočenja slepih i slabovidih studenata da, zbog nepostojanja prilagođene literature na njihovim fakultetima, moraju da se snalaze tako što sami pronalaze knjige, koje pritom moraju biti neoštećene i bez beležaka, i da ih onda nose na digitalizaciju i prilagođavanje govornom programu.
Kada se govori o pojedinačnom invaliditetu, grupa studenata koja se najviše suočava sa praktičnim problemima su visokoškolci sa oštećenim sluhom. Godinama se ističe da na fakultetima nema tumača znakovnog jezika. Zbog praktičnih problema sa kojima se suoče kada krenu da studiraju, pojedini gluvi studenti na kraju odustaju od fakultetskog obrazovanja. Za razliku od Finske koja služi kao primer u ovoj oblasti, na našim fakultetima gluve osobe nemaju tumače niti obezbeđene takozvane note taker studente, to jest kolege koje imaju zadatak da prave beleške sa predavanja za njihove potrebe.
Jedan od načina da se studiranje mladima sa invaliditetom učini lakšim
Nedavno sprovedeno istraživanje o potrebama studenata sa invaliditetom, rađeno u okviru Univerziteta u Beogradu, ukazalo je na to da je studentima sa invaliditetom jednako potrebna pristupačnost fakultetima, senzibilitet i svest nastavnika o postojanju različitih oblika podrške i prilagođeni nastavni materijali, koliko i kolegijalnost drugih studenata.
U tom smislu važno je znati da u okviru Univerziteta u Beogradu postoji Univerzitetski centar za studente sa invaliditetom koji nudi asistenciju, adaptaciju literature, organizaciju ispita i korišćenje asistivne tehnologije. Takođe, mnogi fakulteti u okviru studentskih službi imaju osobu ili osobe zadužene za komunikaciju sa univerzitetskim centrima za podršku i za pružanje informacija studentima sa invaliditetom.
O tome više pročitajte u tekstu Olakšice za upis i studiranje za mlade sa invaliditetom.
Na kraju, važno je napomenuti da većina fakulteta Univerziteta u Beogradu na svojim sajtovima nema precizno istaknute informacije o uslovima za studiranje visokoškolaca sa smetnjama u razvoju, prilagođenosti nastave, nastavnih sredstava i udžbenika, kao ni o pristupačnosti.
O trenutnom stanju u vezi sa tim, na pojedinim fakultetima najčešće se može saznati na osnovu studentskih akcija i inicijativa. Tako su prošle godine u okviru Fakulteta političkih nauka studenti pokrenuli kampanju ,Jednake staze do obrazovanja – izgradimo dostupan FPN zajedno”, a u vezi sa izgradnjom prilazne rampe i ugradnje automatskih senzorskih vrata. Pre toga u okviru FPN-a pokrenuta je i inicijativa za uvođenje saradnika u nastavi za studente sa invaliditetom.
